Waarom luistert mijn kind niet?
Waarom luistert mijn kind niet? Die vraag houdt denk ik een hele hoop ouders bezig. Uit automatisme komen we al heel vaak bij een bepaalde verklaring, namelijk: mijn kind wil niet luisteren. Of zoals we het vroeger zeiden: mijn kind is ongehoorzaam. Mijn kind is dwars.
Dat hoeft helemaal niet zo te zijn. Er kan namelijk ook iets heel anders spelen. En daar wil ik in deze blog met je naar kijken. Want het is natuurlijk ontzettend vervelend als je twintig keer de naam van je kind moet zeggen en je kindje je nog steeds niet aankijkt of reageert. Ik hoop dat je na het lezen van deze blog een beter idee hebt van wat er allemaal zou kunnen spelen, zonder dat je er direct van uitgaat dat je kind niet wil luisteren. Ik geloof namelijk dat de meeste kinderen willen communiceren. En dat we vooral op zoek moeten naar het antwoord op de vraag: wat heb jij nodig?
Horen, luisteren en verwerken
Laten we beginnen bij het besef dat gesprekken voeren best een ingewikkeld proces is. Er komen verschillende dingen bij kijken die allemaal ook nog eens met elkaar samenwerken. Daarom is het goed om dit proces op te delen in drie onderdelen, namelijk horen, luisteren en verwerken.
1. Horen: komt het geluid wel binnen?
Horen heeft alles te maken met wat er daadwerkelijk in je oren gebeurt. Om geluid te kunnen horen, moeten bijvoorbeeld je trommelvliezen gaan trillen. Maar het kan zijn dat er iets speelt bij je kind waardoor het geluid niet goed wordt doorgegeven. Dat kan bijvoorbeeld komen doordat er vocht achter de trommelvliezen zit, of doordat er sprake is van gehoorverlies of gehoorbeschadiging. Als je dan telkens de naam van je kind roept en je kind reageert niet, kan het dus gewoon zijn dat je kind letterlijk niet goed hoort wat je zegt. Het geluid komt niet goed binnen.
2. Luisteren: waar gaat de aandacht naartoe?
Luisteren heeft te maken met aandacht en het richten van die aandacht. Hierin zit ook een stukje willen. Je kind moet zijn aandacht willen richten op wat jij zegt. Maar aandacht richten is ook iets wat je moet kunnen. En juist daar kunnen allerlei dingen spelen. Misschien is je kind ergens helemaal in verdiept en lukt het niet goed om de aandacht te verplaatsen. Misschien zijn er zoveel andere dingen die aandacht vragen dat jouw stem daar niet doorheen komt. Of misschien heeft je kind moeite met het richten en vasthouden van aandacht, zoals bijvoorbeeld bij ADHD kan voorkomen. Er kunnen dus heel veel verschillende redenen zijn waarom een kind zijn aandacht niet op jou richt, ook wanneer het geluid wel binnenkomt.
3. Verwerken: wat gebeurt er in de hersenen?
En dan hebben we nog het verwerken. Stel dat de eerste twee onderdelen goed gaan. Je kind kan horen wat je zegt en richt zijn aandacht ook op jou, maar toch merk je dat niet alles goed binnenkomt. Dat kan te maken hebben met de verwerking van informatie.
Want om te kunnen communiceren moet er ook nog iets gebeuren in de hersenen. Het geluid dat binnenkomt en waar de aandacht op gericht is, moet verwerkt en georganiseerd worden. Vervolgens moeten de hersenen daar betekenis aan geven. En dat is een behoorlijk ingewikkeld proces. Het kan bijvoorbeeld zijn dat je kind een taalontwikkelingsstoornis (TOS) heeft, autistisch is of om andere redenen moeite heeft met bepaalde onderdelen van die verwerking.
Ook binnen die verwerking kunnen verschillende dingen spelen. Denk bijvoorbeeld aan een situatie waarin er veel geluiden tegelijk binnenkomen en de hersenen moeite hebben om te bepalen welke informatie voorrang moet krijgen. Waar moet je eigenlijk naar luisteren? Of denk aan de manier waarop woorden, betekenissen en de verbindingen daartussen in de hersenen zijn georganiseerd. Als die woordnetwerken nog onvoldoende ontwikkeld zijn of anders werken, kan het moeilijk zijn om te begrijpen wat een woord betekent. Je kind kan dan wel degelijk gehoord hebben wat je zei en zijn aandacht op jou hebben gericht, terwijl het begrijpen van de boodschap toch moeilijk is.
Zo kan er dus echt van alles spelen.
Stacked load: wanneer belasting zich opstapelt
In de literatuur en in opleidingen over informatieverwerking wordt ook gesproken over stacked load. Daarmee wordt bedoeld dat verschillende vormen van belasting zich kunnen opstapelen. Die belasting kan bijvoorbeeld sensorisch, cognitief of contextueel zijn. Sensorische belasting heeft te maken met alle prikkels die binnenkomen, zoals geluiden, licht en beweging. Cognitieve belasting gaat over wat er van de hersenen wordt gevraagd, bijvoorbeeld bij het verwerken van informatie, begrijpen van taal of vasthouden van aandacht. Contextuele belasting heeft te maken met de omstandigheden waarin je kind zich bevindt, zoals een drukke omgeving, een onverwachte verandering of een situatie waarin veel tegelijk gebeurt.
Die verschillende vormen van belasting kunnen elkaar beïnvloeden. Misschien lukt het je kind thuis, in een rustige omgeving, prima om te reageren wanneer je iets vraagt. Maar zodra er meerdere mensen door elkaar praten, de televisie aanstaat en er tegelijkertijd iets anders van je kind wordt verwacht, wordt dat ineens veel moeilijker. Alle verschillende dingen die aandacht en verwerking vragen, stapelen zich op.
En dat maakt het ook zo ingewikkeld. Want er zijn verschillende oorzaken die ertoe kunnen leiden dat je kind moeite heeft met luisteren, gesprekken voeren of verwerken wat er gezegd wordt. Soms speelt er één duidelijk aanwijsbare factor, maar het kan ook een combinatie van verschillende dingen zijn. Wat op het ene moment goed lukt, kan op een ander moment ontzettend moeilijk zijn.
Wat kun je als ouder doen?
Nu kunnen we natuurlijk niet zomaar zelf onze kinderen diagnosticeren. En dat hoeft gelukkig ook helemaal niet om ze te kunnen ondersteunen. Want ook als je nog niet precies weet waar de moeilijkheden vandaan komen, kun je al heel veel doen om je kind te helpen. Ik zou je daarom willen uitnodigen om eens op een andere manier te kijken naar de momenten waarop je kind moeite heeft met reageren.
1. Breng in kaart wanneer je kind moeite heeft met reageren
Begin eens met goed observeren. Op welke momenten vindt jouw kind het moeilijk om te reageren als je iets zegt? Is dat wanneer er veel mensen zijn? Als meerdere mensen door elkaar praten? Als de televisie op de achtergrond aanstaat? Of misschien is er wel een geluidje van de oven dat je zelf nauwelijks opmerkt, maar waardoor je kind telkens wordt afgeleid. Kijk ook eens naar de momenten waarop het juist wél goed gaat. Wat is er dan anders? Is de omgeving rustiger, heeft je kind meer tijd of is er minder wat tegelijkertijd aandacht vraagt? Door dit soort momenten in kaart te brengen, kun je patronen gaan herkennen en ontdekken welke factoren mogelijk een rol spelen.
2. Ga op zoek naar strategieën die je kind ondersteunen
Als je eenmaal wat meer zicht hebt op de momenten waarop het moeilijk gaat, kun je onderzoeken welke strategieën je kind kunnen helpen. Misschien helpt het om de televisie even uit te zetten voordat je iets vraagt, of om eerst de aandacht van je kind te krijgen voordat je begint met praten. Misschien heeft je kind meer tijd nodig om te verwerken wat je hebt gezegd, of helpt het wanneer je korte zinnen gebruikt en informatie in kleinere stappen aanbiedt. Je kunt ook kijken of visuele ondersteuning, zoals gebaren of afbeeldingen, helpt om je boodschap duidelijker te maken. Probeer verschillende dingen uit en kijk wat er gebeurt. Soms kom je er zo achter dat een kleine aanpassing in de omgeving of in de manier waarop je communiceert al een groot verschil maakt.
En natuurlijk kan het ook zinvol zijn om professionele hulp in te schakelen wanneer je merkt dat je kind structureel moeite heeft met horen, luisteren of verwerken. Een gehooronderzoek of een onderzoek naar de taalontwikkeling kan bijvoorbeeld helpen om beter te begrijpen wat er speelt. Maar je hoeft daar niet op te wachten om alvast te ontdekken wat je kind ondersteunt.
Want uiteindelijk is dat wat ik je met deze blog wil meegeven. Wanneer je kind niet reageert, kunnen daar heel veel verschillende redenen voor zijn. Door nieuwsgierig te blijven naar wat er achter dat gedrag zit, kun je je kind beter leren begrijpen.
En misschien is de belangrijkste vraag die je jezelf kunt stellen, wanneer je voor de twintigste keer de naam van je kind roept: wat heeft mijn kind op dit moment nodig om mij te kunnen horen, zijn aandacht te richten en te begrijpen wat ik zeg?
